Przepisy polskiego prawa, wzorowane na międzynarodowych regulaminach, oraz same regulaminy stanowią zbiór obowiązujących zasad mających zastosowanie w stosunku do gazowych systemów zasilających (począwszy od ich homologacji, poprzez montaż zgodny z wymaganiami technicznymi i emisyjnymi po legalizację zbiorników paliwa).

WYMAGANIA DLA MONTAŻYSTÓW

Zgodnie z polskim prawem (rozporządzenie Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych pojazdów oraz zakresu ich niezbędnego wyposażenia), obowiązują pewne zasady mające na celu zapewnienie odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa użytkowania samochodów, w tym także wyposażonych w gazowe systemy zasilania. Szczegóły dotyczące samochodów przystosowanych do zasilania gazem są zawarte w załączniku 9 do tego rozporządzenia i wzorowane na Regulaminie 67 EKG ONZ.

Ogólnie

Załącznik 9 do rozporządzenia Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych pojazdów oraz zakresu ich niezbędnego wyposażenia reguluje zagadnienia dotyczące montażu elementów gazowych układów zasilania, funkcjonowania pojazdu przy zasilaniu gazem oraz jego wpływu na zasilanie paliwem bazowym.
Elementy gazowego układu zasilania powinny być rozmieszczone w sposób nie utrudniający obsługi innych zespołów samochodu. Zapisy załącznika mówią także o ochronie elementów systemu gazowego (np. przed korozją), zabezpieczeniu zbiorników przed uszkodzeniem przez ładunek (jeśli są montowane w przestrzeni ładunkowej), o tym, że instalacja powinna działać w sposób prawidłowy i bezpieczny oraz podają wiele innych, na pozór ogólnych, zaleceń. Dość istotnym wydaje się również zapis o nienaruszaniu parametrów określonych przez producenta, a dotyczących dopuszczalnej masy całkowitej, nacisków na koła i położenia środka masy.

Szczególnie

Obok zaleceń brzmiących dość ogólnie, których interpretacja może czasami budzić dwuznaczności, pojawiają się także zapisy podające konkretne wartości parametrów konieczne do spełnienia wymagań w. w. załącznika.

Prześwit samochodu

Jeden z zapisów precyzuje minimalny prześwit pod samochodem. Mówi on, że żaden z elementów instalacji nie powinien być położony niżej niż 20 cm nad ziemią, chyba że poniżej jest element pojazdu. Musi on znajdować się w odległości nie większej niż 15 cm w poziomie (przed lub z boku elementu instalacji gazowej). Wartość 20 cm jest w stosunku do współczesnych samochodów nieco archaiczna, lecz wzmianka o elementach pojazdu położonych poniżej rozwiązuje problem spełnienia wymagań tego zapisu. W szczególności odnosi się on do pojazdów ze zbiornikami montowanymi pod spodem, w miejscu przeznaczonym na koło zapasowe (np. w samochodach francuskich).

Obrys samochodu

Żaden z elementów gazowego systemu zasilania (oprócz zaworu tankowania) nie może wystawać poza obrys samochodu. Stanowiące wyjątek zawory tankowania mogą wystawać najwyżej na 10 mm.

Pod samochodem

Załącznik limituje także odległości poszczególnych elementów gazowych systemów zasilania od układu wydechowego. Muszą one znajdować się w odległości min. 10 cm, chyba że zastosowano ekrany termiczne. Czasami ich stosowanie jest nieuniknione, aby móc przeprowadzić pod samochodem przewody gazowe (zasilający – wzdłuż samochodu, ze zbiornika do komory silnikowej oraz tankujący – z zaworu tankowania do zbiornika). Zgodnie z logiką i wcześniejszym zapisem o ograniczaniu prześwitu, przewód zasilający powinien być ułożony na bocznej powierzchni podłużnicy tak, aby przy jej kontakcie z przeszkodą na drodze lub w terenie nie był narażony na uszkodzenie.

Pod maską

Zapis mówiący o mocowaniu reduktora-parownika, na którego pracę nie może mieć wpływu dynamika samochodu (przyspieszanie, zwalnianie i hamowanie pojazdu) dotyczy właściwie tylko instalacji gazowych I i II generacji, które wykorzystują reduktory podciśnieniowe. W takim przypadku reduktor musi być zamontowany równolegle do osi wzdłużnej samochodu. Wtedy na wychylenia membrany nie ma wpływu przyspieszanie i hamowanie, a siły bezwładności działające w kierunku poprzecznym (przy zmianie kierunku jazdy) mają dużo mniejszą wartość i praktycznie nie wpływają na pracę reduktora. W układach III i IV generacji, których reduktory pracują z pewnym nadciśnieniem, ich położenie względem samochodu nie ma żadnego znaczenia.
Na sztywnych przewodach metalowych, łączących elementy instalacji gazowej, które mogą w czasie eksploatacji ulegać przemieszczeniu, powinny być ukształtowane pętle kompensujące ewentualne ruchy o promieniu dostosowanym do średnicy przewodu. Chodzi tutaj o charakterystyczne pętle znajdujące się przed elektrozaworem gazowym czy pomiędzy elektrozaworem a reduktorem.

W bagażniku

Załącznik reguluje także wytrzymałość elementów mocujących zbiorniki gazu, które muszą być zamontowane w pojeździe tak, aby były maksymalnie chronione przed skutkami zderzeń. Dlatego nie można montować zbiorników w przedniej części pojazdu oraz w komorze silnikowej. Samo mocowanie musi zapewniać wytrzymałość na przyspieszenia w kierunku wzdłużnym o wartości 20 g i poprzecznym o wartości 8 g, gdzie g to przyspieszenie ziemskie (9,81 m/s²). Na obciążenia wynikające z takich przyspieszeń liczona jest ramka zbiornika z opaskami (zbiornik walcowy) lub obejmy (zbiornik toroidalny) oraz ich mocowanie do nadwozia. Wykonanie połączenia zbiornika z konstrukcją samochodu za pomocą śrub M10 o cechach wytrzymałościowych 8.8 z podkładkami o odpowiedniej średnicy spełnia te wymagania.
Dość powszechnym rozwiązaniem jest montaż zbiornika wzdłuż osi samochodu, zachowujący oryginalne miejsce na koło zapasowe (wnęka) i nie ograniczający możliwości powiększania przestrzeni bagażowej przez składanie tylnej kanapy. W takim przypadku należy także zachować wytrzymałość na w. w. opóźnienia. Gwarantuje to odpowiednie zamocowanie zbiornika oraz konstrukcja ramki z opaskami mocującymi. Nieliczne zakłady montujące w przypadku wzdłużnego montażu podwyższają ramkę zbiornika w przedniej części, co uniemożliwia jego wysunięcie spod opasek w czasie kolizji drogowej. Jest to podyktowane doświadczeniem z rynku holenderskiego, gdzie takie rozwiązanie było stosowane. Niektórzy producenci zbiorników twierdzą jednak, że siła tarcia pomiędzy opaskami a płaszczem zbiornika jest tak dobrana, aby zapewnić wymaganą wytrzymałość połączenia z ramką napełnionego w 80% zbiornika.

WYMAGANIA HOMOLOGACYJNE

Poprawka 01 – zmiany w budowie elementów instalacji

Regulamin 67 EKG ONZ (E67R00), który jest podstawowym dokumentem regulującym zagadnienia związane z gazowymi systemami zasilania (na nim jest wzorowany załącznik 9 do Rozporządzenia Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych pojazdów oraz zakresu ich niezbędnego wyposażenia), został znowelizowany w 1999 r. (w Polsce zmiany zaczęły obowiązywać 31.03 2002 r.). Od tej daty w nowo montowanych instalacjach gazowych należy stosować elementy homologowane zgodnie z regulaminem 67.01 EKG ONZ (E67R01 gdzie R01 oznacza tzw. poprawkę 01 do regulaminu 67, która wprowadza zmiany w wymaganiach technicznych). Zespoły homologowane zgodnie ze starymi przepisami są przeznaczone wyłącznie na rynek wtórny jako części zamienne do używanych samochodów. Jest to bardzo istotna zmiana, szczególnie w odniesieniu do wielozaworów.

Wielozawory

W ich przypadku, zmiany zgodne z poprawką 01 do regulaminu 67 są bardzo istotne. Przed 2002 r. stosowano dwa rodzaje zbiorników (klasa A i B). Różniły się one wytrzymałością. Zbiorniki klasy A były obliczane na ciśnienie 3 MPa, klasa B na 4,5 MPa. Z tego powodu stosowano również dwa rodzaje wielozaworów – klasy A (z zaworem bezpieczeństwa) i klasy B (bez zaworu bezpieczeństwa). Niedopuszczalny był montaż wielozaworu klasy B (bez zaworu bezpieczeństwa) w zbiorniku klasy A (o mniejszej grubości ścianki i mniejszej wytrzymałości). Problem ten jest aktualny jeszcze dziś, ponieważ zbiorniki starszego typu cały czas są używane, a na rynku części zamiennych są dostępne wielozawory do nich. Chcąc zatem wymienić wielozawór, należy zastosować zespół odpowiedniej klasy: A do zbiornika klasy A i B do zbiornika klasy B). Są to bardzo istotne z punktu widzenia bezpieczeństwa eksploatacji instalacji zasady, dlatego wymianę jakichkolwiek elementów systemu gazowego, szczególnie zaś osprzętu zbiornika, należy zlecać specjalistycznym warsztatom, gwarantującym poprawne ich dobranie oraz odpowiednie zamontowanie.
Obecnie zbiorniki są produkowane w jednej klasie, odpowiadającej poprzedniej klasie A, stąd wielozawory homologowane zgodnie z E67R01 są wyposażone w zawory bezpieczeństwa, zawory ogniowe oraz elektromagnetyczny zawór roboczy. Zawór bezpieczeństwa i zawór ogniowy w momencie działania pobierają fazę lotną co także jest zmianą będącą wynikiem poprawek 01 do regulaminu 67.


Regulamin 115

Dość enigmatycznym przepisem (z punktu widzenia użytkowników) jest regulamin 115 EKG ONZ (obowiązujący producentów instalacji, a nie warsztaty montujące). Regulamin ten został wprowadzony w 2003 r. i dotyczy pojazdów nowych oraz używanych, które były homologowane pod kątem emisji szkodliwych składników spalin zgodnie z wymaganiami min. Euro 3, czyli produkowanych od połowy 2001 r. Polska jako kraj UE jest zobowiązana do uznawania homologacji wg tego regulaminu, pomimo że nie jest on uznawany jako obowiązujące w Polsce prawo. Wymagania regulaminu 115 obejmują 3 podstawowe zakresy: bezpieczeństwa (wszystkie elementy muszą być homologowane zgodnie z E67R01 EKG ONZ), mocy silnika (musi zawierać się w granicach od 0,7 do 1,15 mocy pojazdu na paliwie bazowym) i emisji (powinna być na takim samym poziomie jak przy zasilaniu benzyną, przy kompletacji instalacji gazowej zgodnej z homologowaną w samochodzie).
W ramach regulaminu 115 EKG ONZ, każdy model samochodu jest homologowany oddzielnie lub w ramach rodziny pojazdów. Stanowi to znaczny wzrost kosztów takiego zabiegu w porównaniu z homologacją sposobu montażu, na podstawie której zgodnie z prawem są obecnie montowane instalacje w samochodach. Homologacja wg regulaminu 115 jest szczególnie ważna dla producentów instalacji, którzy eksportują je na zachodnie rynki, gdzie jest on obowiązującym prawem.

Homologacja sposobu montażu

Montaż instalacji może być wykonany jedynie przez firmę mającą świadectwo homologacji sposobu montażu instalacji przystosowującej pojazdy do zasilania gazowego lub współpracujący z nią w ramach sieci dealerskiej warsztat. Świadectwa homologacji są wydawane przez Ministerstwo Infrastruktury. Aktualny wykaz firm-właścicieli homologacji i warsztatów współpracujących można znaleźć na stronie internetowej Instytutu Transportu Samochodowego.

WYMAGANIA EMISYJNE

Warto również kilka słów poświęcić emisji szkodliwych składników spalin, która była głównym powodem zmian w konstrukcji instalacji gazowych i powstania kolejnych generacji. Pierwsze tego typu zmiany zostały wprowadzone w Polsce z dniem 1 lipca 1995 r., kiedy to zaostrzono wymagania emisyjne dla nowych samochodów. Po raz pierwszy wprowadzono limity zawartości składników toksycznych innych niż tlenek węgla. Dopuszczalną jego zawartość obniżono z poprzednio obowiązującej wartości siedmiokrotnie. Dodatkowo wprowadzono limit zawartości niespalonych węglowodorów. Dla samochodów wyposażonych w sondę lambda wprowadzono zakres, w jakim może zmieniać się współczynnik nadmiaru powietrza, co wynikało z konieczności zapewnienia prawidłowej pracy stosowanych w układach wydechowych katalizatorów. Takie same wymagania musiał spełniać również silnik zasilany LPG. Proste układy I generacji nie były w stanie tego zapewnić, co wymusiło zmiany w ich budowie. Zastosowanie elektronicznego układu regulującego przepływ gazu rozwiązało ten problem, a zmodyfikowane w ten sposób systemy określono mianem II generacji. Zapewniały one prawidłową pracę katalizatorów, a tym samym gwarantowały osiągnięcie wymaganych wartości emisji i λ. Zastosowanie w takim przypadku systemu I generacji może wiązać się z poważnymi konsekwencjami w postaci uszkodzenia katalizatora i problemów z uzyskaniem odpowiednich wyników w zakresie emisji szkodliwych składników spalin w czasie badania technicznego.
Kolejne zmiany były wymuszone przez wprowadzenie systemów EOBD, kontrolujących układ zasilania silnika pod kątem emisji szkodliwych składników spalin oraz zaostrzenie wymagań emisyjnych. To właśnie układy EOBD wymuszają wykorzystanie instalacji gazowej kolejnej, IV generacji. Możliwe jest również używanie do silników z EOBD systemów II i III generacji, po zastosowaniu odpowiedniego emulatora. Zdecydowaną większość stanowią jednak systemy IV generacji, które stają się powoli najpopularniejsze na rynku.

WYMAGANIA DLA UŻYTKOWNIKÓW

Obowiązki użytkownika po montażu instalacji LPG

Po montażu instalacji właściciel jest zobowiązany do dokonania stosownego wpisu w dowodzie rejestracyjnym i karcie pojazdu (jeśli ją do danego pojazdu wydano) o przystosowaniu samochodu do zasilania gazem. Wpis taki należy uzyskać w ciągu 30 dni od daty montażu. Dokonuje się go w stosownym wydziale komunikacji, na podstawie wydanego przez uprawniony warsztat montujący wyciągu ze świadectwa homologacji, paszportu zbiornika oraz rachunku uwzględniającego elementy instalacji i robociznę.
Obok wpisu dotyczącego zmiany rodzaju zasilania dokonuje się zmiany w dacie pierwszego badania technicznego (w samochodach nowych z trzyletnim okresem do pierwszego badania technicznego). Termin tego badania wypada rok po montażu instalacji.

Legalizacja zbiorników LPG

Po upływie 10 lat od daty produkcji kończy się termin dopuszczenia zbiornika gazu do eksploatacji. Po tym okresie możemy legalizować stary zbiornik lub wymienić go na nowy.
Legalizacja zbiornika polega na wykonaniu próby ciśnieniowej zdemontowanego zbiornika. Pomyślny wynik przedłuża dopuszczenie zbiornika o okres kolejnych 10 lat lub krótszy, jeśli zbiornik ma więcej niż 10 lat. Ograniczeniem jest tutaj okres 20 lat od daty produkcji, po którym kończy się żywotność techniczna zbiornika.
Ponadto, legalizując zbiornik możemy wykorzystać stary wielozawór. W przypadku montażu nowego zbiornika musimy wyposażyć go w nowy wielozawór z uwagi na wcześniej opisane zmiany w homologacji. Oba elementy, zarówno zbiornik jak i wielozawór, muszą być wykonane zgodnie z poprawką 01 do regulaminu 67 EKG ONZ. W związku z tą poprawką w wyposażeniu wielozaworu znalazł się także elektromagnetyczny zawór roboczy, który wymaga doprowadzenia instalacji elektrycznej do jego sterowania. Z tych powodów, wymiana zbiornika będzie z pewnością rozwiązaniem bardziej kosztownym dla użytkownika.

Instalacje używane

Zamontowanie używanej instalacji w samochodzie nie jest możliwe, co wynika z Rozporządzenia Ministra Infrastruktury w sprawie wykazu przedmiotów wyposażenia i części wymontowanych z pojazdów, których ponowne użycie zagraża bezpieczeństwu ruchu drogowego lub negatywnie wpływa na środowisko. Zgodnie z załącznikiem do tego rozporządzenia, w punkcie 14 tabeli są wymienione „Instalacje zasilania gazem silników”. Zatem nie dajmy się zwieść ofertom tanich instalacji używanych, ponieważ ich zgodne z prawem zamontowanie w innym niż pierwotnie samochodzie nie jest możliwe.

Rygorystyczne wymagania w zakresie wiedzy i wyposażenia w stosunku do firm ubiegających się o świadectwo homologacji sposobu montażu instalacji są gwarancją odpowiedniego doboru systemu gazowego do naszego samochodu oraz poprawnie wykonanego montażu, co ma to bezpośredni wpływ na bezpieczeństwo użytkowania.

Obejrzyj także:
- zakładkę Regulacje prawne, gdzie znajdziesz teksty większości cytowanych w tekście rozporządzeń i regulaminów
- wykaz firm posiadających świadectwa homologacji sposobu montażu instalacji przystosowującej pojazdy do zasilania gazowego wraz siecią dealerską na stronie internetowej Instytutu Transportu Samochodowego

Piotr Złoty
II 2010